جوانان فارسی زبان در فنلاند؛ پژوهش تازه دانشگاه هلسینکی از تبعیض، آزادی و حس تعلق

اگر شما هم در فنلاند بزرگ شده اید یا فرزندی دارید که اینجا بزرگ می شود، این پژوهش درباره شماست. پژوهشگران دانشگاه هلسینکی با ده جوان فارسی زبان که در ایران بزرگ شده و حالا در فنلاند زندگی می کنند گفت و گو کرده اند: از تبعیض به خاطر نام و ظاهر، تا حس آزادی، تنهایی، و اینکه آنها خود را چقدر بخشی از جامعه فنلاند می دانند.

این پژوهش ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۰ آبان ۱۴۰۵) در یک مجله علمی بین المللی منتشر شده و متن کامل آن برای همه رایگان است. پرسش اصلی آن ساده است: جوانانی که در ایران بزرگ شده و به فنلاند آمده اند، چقدر احساس می کنند می توانند در این جامعه اثر بگذارند و صدایشان شنیده شود؟ پژوهشگران به این توانایی «عاملیت مدنی» می گویند.

این پژوهش با چه کسانی انجام شد؟

شرکت کنندگان ده جوان ۱۸ تا ۲۵ ساله بودند؛ ایرانی ها و افغان هایی که در ایران بزرگ شده و در مدرسه های ایران درس خوانده اند و حالا در فنلاند زندگی می کنند. مصاحبه ها بین مرداد و آبان ۱۴۰۳ (اوت تا نوامبر ۲۰۲۴) به زبان فارسی و دری انجام شد و هر کدام ۳۰ تا ۴۵ دقیقه طول کشید. پنج مصاحبه فردی و دو مصاحبه گروهی بود.

پژوهشگران تأکید می کنند که کلمه «مسلمان» در این مقاله به معنای پیشینه فرهنگی است، نه میزان دینداری؛ همان طور که «لوتری» بودن برای بسیاری از فنلاندی ها بیشتر یک هویت فرهنگی است تا ایمان فعال. بعضی از شرکت کنندگان دیندار بودند و بعضی دیگر خود را مسلمان نمی دانستند.

یکی از پژوهشگران پیش از این در پژوهشی دیگر برنامه درسی مدرسه های ایران و فنلاند را با هم مقایسه کرده بود. پرسش این پژوهش تازه این است: جوانانی که در نظام آموزشی جمهوری اسلامی بزرگ شده اند، در یک جامعه سکولار و دموکراتیک مثل فنلاند چطور راه خود را پیدا می کنند؟

جامعه فنلاند را از کجا شناختند؟

به گفته شرکت کنندگان، بیشترین کمک را مدرسه کرد؛ به ویژه درس جامعه شناسی مدرسه (yhteiskuntaoppi). یکی از آنها گفته است:

«در مدرسه درس جامعه داشتیم که همه چیز را درباره جامعه، سیاست، حزب ها و مالیات یاد می داد... من هیچ چیز درباره فنلاند نمی دانستم. خیلی کمک کرد.»

دوستان هم نقش مهمی داشتند. یکی از جوانان می گوید از انتخابات ریاست جمهوری فقط از طریق دوستان فنلاندی دانشگاهش باخبر شده است: «وگرنه دنبالش نمی کردم.»

اما رسانه ها برای آنها دو رو داشتند. شبکه های اجتماعی منبع خبر درباره حزب ها و انتخابات بودند، ولی هم زمان تصویری کلی و منفی از مسلمانان می ساختند: «هر وقت به آنها می گویی مسلمانی، یک تصویر کلی و بد به ذهنشان می آید.»

وقتی آموخته های مدرسه ایران زیر سوال می رود

یکی از جالب ترین بخش های پژوهش، مقایسه ای است که این جوانان میان آموزش در ایران و زندگی در فنلاند می کنند. یکی از آنها می گوید باورهایی که در ایران یاد گرفته بود، در جامعه ای متنوع تر کم کم برایش سوال شد:

«یعنی کسی که به اسلام ایمان ندارد یا نماز نمی خواند به جهنم می رود. بعد که جلوتر رفتم دیدم یک جای کار ایراد دارد...»

شرکت کننده دیگری درباره آموزش بلوغ و مسائل جنسی گفته است: «در ایران هیچ چیز درباره بلوغ و این چیزها توضیح نمی دادند... اما اینجا خیلی بیشتر و آزادتر درباره بلوغ و مسائل جنسی توضیح می دهند.»

پژوهشگران این را با یافته پژوهش قبلی خود هم سو می دانند: آموزش در ایران بر حفظ هویت دینی تأکید بیشتری دارد، در حالی که برنامه درسی فنلاند بر شکل گیری جهان بینی و هویت شخصی دانش آموز تکیه می کند. اما همه به یک شکل واکنش نشان ندادند: بعضی ها با باورهای تازه بازتر شدند و بعضی دیگر پیوند محکم تری با باورهای قبلی خود نگه داشتند.

تنهایی، زبان و احساس متفاوت بودن

بیشتر شرکت کنندگان از احساس تنهایی و متفاوت بودن گفته اند؛ به خاطر زبان، سنت های فرهنگی و نشانه های ظاهری مثل حجاب. یکی از آنها می گوید: «احساس تنهایی می کردم، به خصوص اول کار که زبانم خوب نبود.»

زبان حتی در دانشگاه بین المللی هم مانع بود. یک دانشجو می گوید چون همه نامه های رسمی انجمن های دانشجویی به فنلاندی است، «می توانی فعال باشی، ولی نمی توانی مسئولیت خاصی بگیری.»

تبعیض به خاطر نام، ظاهر و حجاب

مردان شرکت کننده بیشتر از تبعیض در بازار کار گفته اند؛ به خاطر نام، ظاهر و پیشینه خاورمیانه ای. به گفته یکی از آنها، «نام های مسلمانی که مذهبی تر و خاص تر هستند، می توانند دلیل تبعیض باشند.»

زنانی که حجاب داشتند، شکل آشکارتری از تبعیض را تجربه کرده بودند. یکی از آنها تعریف می کند که از او پرسیده اند: «با حجاب گرمت نیست؟» و یک نفر حتی پرسیده: «مو داری، یا چون مو نداری حجاب گذاشته ای؟»

یکی دیگر از جوانان از گفت و گو با مردی می گوید که از مهاجران خوشش نمی آمد و به او گفته بود: «شما پول ما را می دزدید.»

بخش دیگری از تبعیض پنهان تر است. به گفته یک شرکت کننده، بعضی معلم ها و مشاوران تحصیلی نوجوانان را می ترسانند: «می گویند لوکیو (lukio، دبیرستان نظری) سخت است و زبانت کافی نیست. همین باعث می شود جوان بترسد و به لوکیو نرود.»

آزادی و امنیت: روی دیگر سکه

در کنار این تجربه ها، شرکت کنندگان از حس آزادی و امنیت در فنلاند هم گفته اند؛ حسی که به گفته پژوهشگران شرط لازم برای مشارکت در جامعه است:

جوان دیگری گفته است: «وقتی به اینجا آمدم، خیلی احساس آزادی کردم؛ انگار می توانستم خودم باشم.»

برای بعضی از شرکت کنندگان، دین هم زمان منبع آسیب پذیری و منبع آرامش بود. زنی که حجاب دارد می گوید: «برای من آرامش درونی می آورد. وقتی خسته به خانه می روم و نماز می خوانم، آرامم می کند.»

انتخاب دین، با اختیار خود

پژوهش نشان می دهد این جوانان به دو شکل متفاوت از اختیار خود استفاده می کنند. جوانان دیندار انتخاب دینشان را آزادانه می دانند. یکی از آنها می گوید: «از اول گفتم که هیچ کاری را نمی شود به زور انجام داد... نماز می خوانم، تتو هم دارم.»

در مقابل، جوان دیگری از مسیر دیگری گفته است: «با گذشت زمان سوال ها بیشتر و بیشتر شد و بعد از مدتی فهمیدم که ایمانم به خدا را از دست نداده ام، ولی نمی خواهم خودم را مسلمان بنامم.»

به گفته پژوهشگران، هر دو مسیر شکلی از عاملیت است: یکی از راه کنار آمدن با هنجارهای جمع، دیگری از راه پرسیدن و بازتعریف هویتی که به ارث رسیده است.

کجا احساس اثرگذاری می کنند؟

شرکت کنندگان در محیط های آشنا، مثل مدرسه، دانشگاه، انجمن ها و گروه های فرهنگی، خود را صاحب نفوذ می دانند. یکی از آنها رئیس هیئت مدیره یک گروه جوانان است و می گوید می تواند مستقیم پیش مدیر مدرسه برود و با دلیل حرفش را بزند. دانشجوی دیگری می گوید اگر قانونی در دانشگاه به نظرش درست نباشد، همراه دانشجوهای دیگر اعتراض می کند.

یکی از جوانان در پارلمان جوانان هلسینکی (Helsingin nuorisoparlamentti) شرکت کرده است: «درباره اینکه پولی که هلسینکی می گیرد کجا خرج شود... و چه اردوهایی برگزار شود بحث می کردیم.»

رای دادن هم برای آنها مهم است: «هم در انتخابات ریاست جمهوری و هم در انتخابات پارلمان شرکت می کنم و باور دارم با انتخابات می توانیم روی آینده فنلاند اثر بگذاریم.»

اما همین جوانان می گویند اثرگذاری فراتر از محیط نزدیکشان، به خاطر موانع ساختاری اقتصادی و اجتماعی، برایشان سخت است. بیشترشان تحصیل و شغل را راه رسیدن به این اثرگذاری بزرگ تر می دانند.

«باید این بدهی را جبران کنم»

یکی از یافته های جالب پژوهش، حس مسئولیت در برابر فنلاند است. یک دانشجو گفته است:

«احساس مسئولیت می کنم. با اینکه شهریه می دهم، باز هم امکانات خوب و بورسیه به من می دهند. احساس می کنم باید یک جوری به فنلاند پس بدهم و این بدهی را جبران کنم؛ شاید با درسم، هنرم و حرف هایم.»

بعضی ها هم کمک به تازه واردها را مسئولیت خود می دانند: «کسی که تازه به این کشور می آید هیچ تصوری از جامعه و مدرسه ندارد، و اگر کسی باشد که راهنمایی اش کند، خیلی اثر دارد.»

جمع های ایرانی: پناهگاه یا فشار؟

برای بعضی از شرکت کنندگان، جمع های هم زبان و هم فرهنگ جای امن و گرمی بودند. یکی از آنها گفته است: «اگر کسی تازه بیاید، زود با هم دوست می شویم. فنلاندی ها سردند، دوست شدن با آنها سخت است.»

اما همه این حس را نداشتند. جوان دیگری می گوید:

«اینجا همه فکر می کنند چون ایرانی هستند باید با هم رفت و آمد کنند. حرف و حدیث خیلی زیاد است و من حوصله اش را ندارم. شاید برای همین زیاد شرکت نمی کنم و ترجیح می دهم با فرهنگ های تازه و آدم های تازه آشنا شوم.»

جوانی که خود را دیگر دیندار نمی داند، جمع های ایرانی را بیشتر برای سرگرمی می خواهد: «وقتی خیلی از کشور و زبانم دور می شوم، به جمع های ایرانی می روم.»

نقش پدر و مادر و معلم

بزرگ ترها هم می توانند در را باز کنند و هم ببندند. یکی از جوانان تعریف می کند که معلمش به او گفته است: «باید به لوکیو بروی... اصلا به هنرستان (ammattikoulu) فکر نکن... برو لوکیو و ادامه بده تا شغل خوبی پیدا کنی.»

دیگری می گوید پدر و مادرش خیلی کمکش می کنند. اما جوان سومی از فاصله میان آرزوی خود و انتظار خانواده گفته است: «به فروش و رئیس خودم بودن علاقه دارم، ولی خانواده ام می خواهند کار دیگری بکنم و این را کنارش انجام دهم.»

با تابعیت فنلاند، ولی «خارجی»

به نوشته پژوهشگران، این جوانان میان هویت ملی، فرهنگی و دینی خود زندگی می کنند. بسیاری از شرکت کنندگان خود را فنلاندی نمی دانستند و گفته اند خود را «خارجی» می بینند، حتی اگر تابعیت فنلاند را داشته باشند.

پژوهشگران پیشنهاد می کنند مدرسه ها، دولت و جامعه برای این جوانان فضاهای امن، برنامه های راهنمایی (mentoring) و فرصت پروژه های خود جوانان فراهم کنند، و جامعه مهاجران را یک گروه یکدست نبیند: اثرگذاری هر جوان به شرایط فردی، پیشینه خانوادگی و توانایی های خودش بستگی دارد.

این یک پژوهش کیفی با ده شرکت کننده است و نمی شود نتیجه های آن را به همه جوانان فارسی زبان فنلاند تعمیم داد. اما همان طور که نویسندگان می گویند، صدای خود این جوانان در این پژوهش شنیده می شود؛ صدایی که کمتر به آن گوش داده شده است.

منبع پژوهش

نویسندگان: سمانه خلیلی (Samaneh Khalili)، سایلا پولتر (Saila Poulter) و آرتو کالیونیمی (Arto Kallioniemi)، دانشگاه هلسینکی
مجله: Journal of Muslim Minority Affairs، انتشارات Routledge، ۲۰۲۶
مجوز: متن آزاد (CC BY)

Civic agency among young Muslims: a case study of Farsi-speaking youth in Finland