درمان سرطان پیوسته با قدم‌های کوچک پیش می‌رود. ولی هر چند وقت یک بار یک جهش بزرگ هم رخ می‌دهد. آکسلی همینکی (Akseli Hemminki)، پژوهشگر و پزشک سرطان و استاد بیماری‌های سرطان در دانشگاه هلسینکی، می‌گوید درمان‌ها پیوسته دقیق‌تر می‌شوند و درست سر هدف می‌زنند.
این گفت‌وگو در قالب ده پرسش است.
۱. برای سرطان لوزالمعده یک داروی هدفمند تازه پیدا شده. موضوع چیست؟
سرطان لوزالمعده سخت‌درمان است، چون معمولاً دیر تشخیص داده می‌شود و چون سلول سرطانی لوزالمعده دور خودش شبکه‌ای از بافت پیوندی می‌سازد، چیزی مثل یک زره، که عبور دارو از آن سخت است.
ولی پایان ماه اوت در درمان این سرطان جهش بزرگی رخ داد: داروی هدفمند تازه‌ای به نام daraxonrasib در آمریکا تأیید شد. این دارو در پژوهش‌ها طول زنده‌ماندن بیماران را به شکل عظیمی بیشتر کرده است. خبر واقعاً خوبی است. ولی ممکن است چند سال بگذرد تا این دارو در فنلاند به کار بیفتد.
۲. ممکن است در آینده سرطان را با واکسن پیشگیری کرد؟
همین نزدیکی نتیجه‌های پژوهشی بسیار امیدبخشی از واکسنی به دست آمد که برگشت ملانوم را پیشگیری می‌کند. بی‌شک گشایش‌های تازهٔ بیشتری هم در راه است.
واکسن سرطان با همان اصل هر واکسن دیگری کار می‌کند، یعنی به سیستم ایمنی یاد می‌دهد سلول‌های معیوب و خطرناک‌ظاهر را از میان بردارد. البته سرطان‌ها همین حالا هم با واکسن پیشگیری می‌شوند: مثلاً واکسن ویروس پاپیلوما که سرطان دهانهٔ رحم را به‌طور چشمگیری پیشگیری می‌کند، و واکسن هپاتیت که با آن می‌شود سرطان کبد را پیشگیری کرد.
۳. ایمونوتراپی چه بر چه پایه‌ای کار می‌کند؟
ایمونوتراپی یا درمان ایمونولوژیک سرطان مجموعه‌ای از روش‌های درمان سرطان است که در آن‌ها می‌کوشند با اثر گذاشتن بر سیستم دفاعی خود بدن، سلول‌های سرطانی را از بین ببرند. گلبول‌های سفید خودِ بدن به سمت تومور هدف‌گیری می‌شوند.
ایمونوتراپی از این نظر هم مهم است که تقریباً تنها شکل درمانی است که با آن بخشی از سرطان‌های گسترش‌یافته هم درمان شده است. در فنلاند ایمونوتراپی دست‌کم در حدود بیست سرطان مختلف به کار می‌رود، مانند ملانوم، سرطان ریه و کلیه و سرطان‌های ناحیهٔ سر و گردن. بزرگ‌ترین گروه دارویی، تغییردهنده‌های پاسخ ایمنی‌اند که داروهای بیولوژیک‌اند.
۴. درمان ویروسی انکولیتیک یعنی چه؟
شکل تازه‌ای از ایمونوتراپی است که در آن از ویروس‌های دست‌کاری‌شدهٔ ژنتیکی یا ویروس‌های طبیعی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی استفاده می‌شود، بی‌آنکه به بافت سالم آسیب بزنند. در این درمان خود ویروس به عنوان مادهٔ دارویی فعال کار می‌کند و در تومور تکثیر می‌شود.
این رشته در فنلاند و در جهان فعالانه پژوهش می‌شود و تلاش شده خصوصاً برای درمان سرطان‌های سخت‌درمان یا گسترش‌یافته توسعه داده شود.
۵. پادتن‌های دوویژه چه‌اند؟
این داروها شصت سال است موضوع توسعه بوده‌اند، ولی گشایش‌ها تازه در طول همین سال آمده است. کارآیی پادتن بر این پایه است که سلول سرطانی را شناسایی می‌کند و به آن می‌زند. پادتن دوویژه در یک زمان دو هدف مختلف روی سلول سرطانی را شناسایی می‌کند، پس اثرش از داروهایی که فقط یک هدف را می‌شناسند هم گزینشی‌تر است.
پادتن‌های دوویژه هنوز در دسترس نیستند، ولی دست‌کم برای سرطان ریه و سرطان‌های ناحیهٔ سر و گردن در راه‌اند. داروهای هدفمند سه‌ویژه، یعنی شناسایی‌کنندهٔ سه هدف مختلف، هم در حال توسعه است. پادتن‌های تک‌ویژه از مدت‌ها پیش در فنلاند به کار می‌رود؛ نمونه‌اش داروی هدفمندی که در درمان سرطان سینه به پروتئینی به نام هِر۲ هدف‌گیری می‌شود.
۶. از جبههٔ شیمی‌درمانی چیز تازه‌ای هست؟
سلول‌های سرطانی سریع‌تر از بافت‌های معمولی تقسیم می‌شوند و کارآیی سیتواستاتیک‌ها بر این پایه است که به همهٔ سلول‌هایی می‌زنند که در حال تقسیم‌اند. پس چندان دقیق نیستند.
ولی در سمت شیمی‌درمانی، داروهای کونژوگهٔ پادتن و دارو درمان چند سرطان را دگرگون می‌کنند. برای درمان سرطان سینه، سرطان مثانه و سرطان تخمدان همین حالا این داروها وجود دارند. این داروها امکان انتقال گزینشی مادهٔ دارویی به سلول‌های سرطانی را فراهم می‌کنند، و نکتهٔ ویژه‌شان این است که در آن‌ها یک داروی شیمیایی و یک داروی بیولوژیک با هم ترکیب می‌شود.
۷. داروی شیمیایی و بیولوژیک چه تفاوتی دارند؟
داروی شیمیایی مولکولی است که در آزمایشگاه با ترکیب کردن یا با آزمون و خطا ساخته شده. داروی بیولوژیک در عوض از یک مادهٔ زیستی مثل سلول انسان تهیه می‌شود. اثرشان هم جور دیگری است: داروی شیمیایی، مانند سیتواستاتیک سنتی، گسترده‌تر روی بدن اثر می‌گذارد. داروی بیولوژیک در عوض معمولاً داروی هدفمندی است که اثرش را دقیق‌تر متمرکز می‌کند.
۸. پرتودرمانی چه تغییری کرده؟
امروز پرتودرمانی چند گونهٔ مختلف دارد. همان پرتودرمانی بیرونی سنتی هست، ولی پرتودرمانی درونی و درمان ایزوتوپی هم هست.
در پرتودرمانی درونی، یا براکی‌تراپی، منبع پرتو در یک کاتتر یا پوشش محافظ دیگر مستقیم به داخل تومور هدایت می‌شود. این روش از جمله در سرطان پروستات به کار می‌رود.
در درمان ایزوتوپی به بیمار مادهٔ دارویی رادیواکتیو داده می‌شود که مثلاً با کمک یک پادتن به تومور هدف‌گیری می‌شود. با درمان ایزوتوپی از جمله سرطان‌های تیروئید و پروستات درمان می‌شوند.
۹. وضعیت فنلاند در درمان سرطان چطور است؟
در فنلاند درمان سرطان در سطح متوسط اروپاست. جای بهتر شدن دارد، خصوصاً اگر با چارچوب مرجع سنتی خودمان یعنی کشورهای شمال اروپا مقایسه کنیم. ما از آن‌ها عقب افتاده‌ایم.
۱۰. کسی که سرطان گرفته می‌تواند با این همه امیدوار باشد؟
بله. گزینه‌های درمان زیاد است و جهتشان به سمت فردی‌تر و هدفمندتر شدن می‌رود.
سرطان‌های خون فصل جداگانهٔ خودشان‌اند، ولی در تومورهای جامد مرز بزرگ این است که سرطان موضعی است یا گسترش یافته. پس جز درمان، تشخیص هم واقعاً مهم است: هر چه سرطان زودتر تشخیص داده شود، نتیجهٔ درمان بهتر است.
⏱️همین نکتهٔ آخر، یعنی اهمیت زمان تشخیص، همان چیزی است که در گزارش تأخیر درمان سرطان در فنلاند نوشتیم.
💊و نکتهٔ عملی این گفت‌وگو: تأییدشدن یک داروی تازه در آمریکا به این معنا نیست که همین امسال در فنلاند در دسترس است. فاصله می‌تواند چند سال باشد.