گرم شدن اقلیم بیماری های تازه ای را به فنلاند می آورد. هم اکنون نیز بیماری هایی که کنه ها منتقل می کنند افزایش یافته اند. در آینده بسیاری از بیماری های منتقل شونده توسط پشه، مانند ویروس نیل غربی (Länsi-Niilin virus)، تب دنگی (dengue) یا ویروس زیکا (zika)، می توانند در فنلاند نیز شایع تر شوند.
تب مغزی کنه ای (TBE، puutiaisaivokuume) که کنه ها آن را منتقل می کنند، نمونه خوبی از بیماری ای است که گرم شدن اقلیم به شیوع آن کمک کرده است. امسال شمار موارد تایید شده به ۴۵۸ مورد رسیده است؛ این رقم نسبت به سال گذشته تقریبا دو برابر شده است.
اولی واپالاهتی (Olli Vapalahti)، استاد ویروس شناسی بیماری های مشترک انسان و حیوان (zoonoosivirologia) در دانشگاه هلسینکی، می گوید: «بله، اقلیم بر این موضوع اثر می گذارد، اما این رابطه به هیچ وجه خطی نیست و عوامل زمینه ای بوم شناختی نسبتا پیچیده ای در کار است. در اینجا هم کنه معمولی داریم و هم کنه سیبری، و دو نوع ویروس تب مغزی کنه ای وجود دارد که هرکدام منطق خاص خود را دارند، اما در مجموع شرایط اقلیمی ما به چرخه این ویروس کمک می کند.»
ویروس نیل غربی در جنوب اروپا گسترش می یابد
در جنوب و مرکز اروپا تابستان امسال موارد فراوانی از ویروس نیل غربی که با پشه منتقل می شود مشاهده شد. در یونان در ماه اوت برای مهار گسترش این ویروس پشه ها سم پاشی شدند. این بیماری ممکن است به فنلاند نیز برسد، هرچند فعلا پشه های ناقل آن از زمستان فنلاند جان سالم به در نمی برند.
به گفته واپالاهتی: «برای اسب و انسان می تواند التهاب مغز یعنی انسفالیت ایجاد کند. برای اسب ها واکسن وجود دارد، اما برای انسان نه.» او می افزاید: «نکته امیدوارکننده این است که شاید تنها یک نفر از هر صد نفر دچار عفونت دستگاه عصبی مرکزی شود. یک پنجم ممکن است به یک بیماری تب دار خفیف همراه با نوعی بثورات پوستی مبتلا شوند.»
گرم شدن دریای بالتیک نیز می تواند بیماری های باکتریایی را با خود بیاورد. واپالاهتی می گوید: «وقتی آب های ساحلی دریای بالتیک گرم می شوند، باکتری هایی از نوع ویبریو (vibrio) داریم که عفونت زخم ایجاد می کنند. این ها برای نمونه ممکن است شایع تر شوند.»
پشه ببری در نقاط مختلف اروپا
پشه ببری (tiikerihyttynen) چندین بیماری مختلف را منتقل می کند: چیکونگونیا (chikungunya) که علائم مفصلی ایجاد می کند، ویروس زیکا که برای زنان باردار خطرناک است، و تب دنگی. این پشه تاکنون در چند کشور اروپایی دیده شده است.
«در حال حاضر مشاهده شده که این پشه برای نمونه در روتردام (Rotterdam) هلند مستقر شده است. کم کم می تواند به شمال تر هم بیاید. شاید دهه ها طول بکشد، پس لازم نیست نفس خود را حبس کنیم. البته گاهی برای نمونه در جنوب سوئد هم دیده شده است، اما تا پیش از آنکه به طور دائمی اینجا مستقر شود زمان می برد.»
خود پشه برای آغاز گسترش بیماری ها کافی نیست. واپالاهتی یادآوری می کند: «علاوه بر این پشه، به انسان هایی هم نیاز است که ویروس را حمل کنند تا پشه بتواند آن را برداشته و به انسان بعدی منتقل کند.»
پشه های ریز ناقل بیماری های دامی
امسال در فرانسه نخستین مورد ابتلای انسان به ویروس شاموندا (Shamonda) در جهان تایید شد. این بیماری که توسط پشه های ریز گزنده (polttiainen) منتقل می شود، معمولا در گاو و اسب دیده می شود.
واپالاهتی می گوید: «ما از توانایی این ویروس برای زمستان گذرانی در سرما اطلاعی نداریم. در اصل زمینه گسترش سریع تر در آن وجود دارد، اما درباره برخی ویروس ها یا بیماری ها می توان کارهای زیادی کرد، برای نمونه اگر واکسنی وجود داشته باشد یا با روش دیگری بتوان گسترش را مهار کرد.»
این پشه های ریز همچنین ویروس اشمالنبرگ (Schmallenberg) را که در دام ها ناهنجاری ایجاد می کند و بیماری زبان آبی را منتقل می کنند.
زنبورهای درشت آسیایی در هلند
زنبورهای درشت آسیایی (aasianherhiläinen) در هلند به شکل انفجاری گسترش یافته اند. این حشرات بیشتر گرده افشان ها را تهدید می کنند، اما نیش آن ها می تواند برای افراد آلرژیک نیز خطرناک باشد.
واپالاهتی آرامش می دهد: «من پژوهشگر زنبور درشت نیستم، اما تا جایی که فهمیده ام این زنبورها می توانند همراه یک بسته از هر جایی به هر جایی بیایند. بعد مسئله این است که آیا می تواند اینجا تکثیر شود و زمستان را بگذراند. تصور می کنم دست کم فعلا این امکان پذیر نباشد.»
اقلیم تنها عامل نیست
واپالاهتی یادآوری می کند که تغییر اقلیم تنها یک جنبه است و رابطه علت و معلول به هیچ وجه ساده نیست.
تغییرات محیطی دیگری هم داریم که اثرگذارند. افزون بر این، همه آزادی جابه جایی مرتبط با جهانی شدن، چه برای کالا و چه برای انسان، به انتقال سریع عوامل بیماری زا از قاره ای به قاره دیگر کمک می کند.اولی واپالاهتی
او می افزاید: «اقلیم بخشی از این ماجراست و بخش دیگر این است که چگونه می توان این ها را کنترل کرد، آیا واکسن مناسب یا منابع لازم در دسترس هست یا نه.»
به باور واپالاهتی هیچ گاه آمادگی کافی برای ظهور بیماری های جدید وجود نداشته است: «بله آمادگی وجود دارد، اما احتمالا هیچ وقت به اندازه کافی نیست. پیش تر تصور می شد این نوع بیماری ها چیزی است که ما اینجا در شمال لازم نیست چندان نگرانش باشیم. مهم ترین نکته این است که بدانیم وضعیت چگونه است و پایش درستی داشته باشیم. بسیاری از بررسی ها را می شد از پیش انجام داد. برای بسیاری از این بیماری ها روش های مدل سازی جغرافیایی ساخته شده که با آن می توان گسترش را پیش بینی کرد. البته چنین کاری هم به منابع نیاز دارد.»
