اگر شما هم این را تجربه کرده اید که ساعت چهار صبح کمردرد از خواب بیدارتان کند، تا آخر بخوانید. در طول روز درد شاید آرام تر شود و به راحتی آن را به حساب گرفتگی عضلات ناشی از کار پشت میز می گذاریم، اما یک پزشک فنلاندی می گوید همین درد شبانه گاهی نشانهٔ بیماری ای است که اگر دیر تشخیص داده شود، می تواند توان حرکتی را برای همیشه بگیرد.
بیشتر کمردردها گذرا هستند. اما به گفتهٔ ریتا پلتوما (Ritva Peltomaa)، سرپرست بخش بیماری های روماتیسمی بیمارستان دانشگاهی هلسینکی (Husin reumasairauksien linjajohtaja) و سرپزشک بخش (osastonylilääkäri)، گاهی درد کمر نخستین نشانهٔ روماتیسم ستون فقرات (selkärankareuma) است. این بیماری جوانان و افراد ورزیده را هم گرفتار می کند و معمولاً پیش از چهل سالگی تشخیص داده می شود. پس فرد در سن کار نباید دردهایش را فقط به گردن نشستن طولانی در دفتر کار بیندازد.
چه دردی را باید جدی گرفت؟
نشانهٔ هشدار این است که درد کمر خواب را مختل کند. به گفتهٔ پلتوما، در این حالت همیشه باید به پزشک مراجعه کرد. التهاب روماتیسمی معمولاً مهره های پایین کمر و ناحیهٔ خاجی (ristiselkä) را می خورد، اما درد و خشکی می تواند در بخش های دیگر ستون فقرات، مفصل ها و تاندون ها هم ظاهر شود.
اگر برای نمونه تاندون آشیل (akillesjänne) درد بگیرد، زندگی روزمره به شکل محسوسی سخت می شود. خشک شدن ستون فقرات هم خیلی زود فرد را از کار می اندازد. پلتوما یک آزمون ساده را از بیمارانش می پرسد:
«اغلب از بیمارانم می پرسم: می توانید بدون آینه، ماشین را دنده عقب ببرید؟ اگر جواب منفی باشد، یعنی بدن آن طور که باید نمی چرخد.»
چرا بسیاری هرگز تشخیص نمی گیرند؟
به گفتهٔ پلتوما، در بسیاری از موارد این بیماری را می توان فقط با ورزش و داروهای ضد التهاب و مسکن (tulehduskipulääkkeet) کنترل کرد؛ آن قدر مؤثر که بسیاری حتی هرگز تشخیص روماتیسم ستون فقرات را دریافت نمی کنند.
دلیلش این است که برای این تشخیص، التهاب باید ناحیهٔ خاجی را چنان تغییر داده باشد که تغییرها در عکس رادیولوژی دیده شوند. امروز التهاب زود دیده و درمان می شود و بیماری اغلب هرگز به آن مرحله نمی رسد.
اسپوندیلوآرتریت محوری (aksiaalinen spondylartriitti) چیست؟ بیماری ای که پیش از روماتیسم ستون فقرات می آید. پلتوما می گوید: «روماتیسم ستون فقرات در واقع نقطهٔ پایانی اسپوندیلوآرتریت محوری است.» چون روش های تصویربرداری امروز بسیار دقیق شده اند، مرحلهٔ اولیهٔ بیماری خیلی بیشتر از مرحلهٔ پایانی آن دیده می شود.
چرا ورزش مهم ترین درمان است؟
پلتوما بر نقش ورزش تأکید می کند: استراحت درد را بدتر می کند و حرکت آن را کم می کند. در این بیماری، جملهٔ معروف «حرکت دارو است» به معنای واقعی کلمه درست است. به گفتهٔ او، در کسانی که بسیار فعال ورزش می کنند، مثلاً ورزشکاران، این بیماری گاهی تازه بعد از چهل سالگی بروز می کند.
نوع ورزش چندان مهم نیست. مهم این است که فرد ورزشی پیدا کند که از آن لذت می برد، چون این بهترین تضمین برای ادامه دادن آن است.
«رفتن به باشگاه، ورزش در خانه، دویدن یا پیلاتس راه های بسیار خوبی برای حرکت هستند. ورزش هایی را که در آن ها ضربه و لرزش زیادی به مفصل ها وارد می شود، مثل کیک بوکسینگ، توصیه نمی کنم.»
اگر تشخیص بیماری داده شود، برای شروع ورزش مناسب می توان از فیزیوتراپیست کمک گرفت. همراهی فیزیوتراپیست بخش معمول درمان این بیماری است.
چه داروهایی به کار می روند؟
ورزش ستون فقرات را در حرکت نگه می دارد، اما التهاب مهره ها هم باید درمان شود. اگر درمان نشود، بین مهره ها پل های استخوانی رشد می کند که کمر را باز هم خشک تر می کند. درمان در سه پله است:
۱. داروهای ضد التهاب و مسکن. برای بعضی همین کافی است. انواع زیادی دارند و اینکه کدام اثر می کند، باید برای هر فرد جداگانه پیدا شود. پلتوما می گوید: «مثلاً ایبوپروفن که خیلی ها می شناسند، برای سردرد خوب است اما برای درد مفصل کاری نمی کند. اگر یک دارو جواب ندهد، داروی دیگری را امتحان می کنیم.»
۲. داروهای ضد روماتیسم (reumalääkkeet). اگر داروهای ضد التهاب کمک نکنند و شاخص های التهاب بالا باشند، این داروها تجویز می شوند. ظرف شش ماه اثر می کنند و اگر در این مدت کمکی نکردند، ادامهٔ مصرفشان فایده ای ندارد.
۳. داروهای بیولوژیک (biologiset lääkkeet). این داروها را خود بیمار زیر پوست تزریق می کند یا گاهی به صورت سرم در رگ داده می شوند.
داروی بیولوژیک یعنی چه؟ دارویی که با کمک سلول های زنده ساخته می شود. این داروها عوارضی هم دارند، از جمله اینکه بدن را در برابر عفونت ها آسیب پذیرتر می کنند. به همین دلیل پیش از شروع درمان باید سل نهفته و هپاتیت B و C در بیمار رد شود.
به گفتهٔ پلتوما، هرچه فرد سالم تر و آماده تر باشد، احتمال عوارض دارو کمتر است: «مبتلایان به روماتیسم ستون فقرات اغلب جوان و سالم هستند و بیماری زمینه ای مثل دیابت ندارند. با بالا رفتن سن و بیماری های دیگر، احتمال برخی عوارض بیشتر می شود.»
اگر شب ها با کمردرد بیدار می شوم، چه کنم؟
توصیهٔ صریح پزشک در این گزارش این است: اگر کمردرد خواب شما را مختل می کند، به پزشک مراجعه کنید. آزمون ساده ای هم که او پیشنهاد می کند، این است که ببینید می توانید بدون آینه دنده عقب بروید و سرتان را راحت بچرخانید یا نه.
راهنمای عمومی (نه از منبع): در فنلاند برای وقت پزشک عمومی می توانید با مرکز بهداشت (terveysasema) محل زندگی تان یا پزشک شرکت (työterveys) تماس بگیرید. اگر مطمئن نیستید باید فوراً اقدام کنید یا نه، شمارهٔ مشاورهٔ پزشکی ۱۱۶۱۱۷ (Päivystysapu) شبانه روزی پاسخ می دهد. فقط در موارد اورژانسی با ۱۱۲ تماس بگیرید.
نتیجه گیری
پلتوما می گوید درمان روماتیسم ستون فقرات در دو دههٔ گذشته جهش بزرگی داشته است: «قبلاً نمی دانستیم ورزش چه اهمیتی دارد و نتیجه اش این بود که بیماران خمیده می شدند. امروز بیمارانی دارم که با وجود این بیماری حتی ورزشکار حرفه ای هستند. مهم این است که بیماری به موقع تشخیص داده شود.»
روماتیسم ستون فقرات در یک نگاه
التهاب مزمن مفصل ها، به ویژه در ناحیهٔ ستون فقرات.
قبلاً بیماری مردانه به شمار می رفت، اما طبق پژوهش های امروز در مردان و زنان به یک اندازه شایع است.
در فنلاند حدود ۱۰ هزار نفر به آن مبتلا هستند.
شکل اولیهٔ آن، یعنی اسپوندیلوآرتریت محوری، امروز کمتر به روماتیسم ستون فقرات تبدیل می شود، چون بیماری زود تشخیص داده می شود و درمان از پیشرفت آن جلوگیری می کند.
