مرگ سوگند صیادی، دختر ۱۶ ساله ای در کرمانشاه که به گزارش سازمان های حقوق بشری پیش از مرگ به مدرسه گفته بود پدرش او را خواهد کشت، حالا در فنلاند هم موضوع بحث شده است. فردین عباسی (Fardin Abbasi)، مددکار بحران در واحد مقابله با خشونت ناموسی سازمان ستلمنتی تامپره (Setlementti Tampere)، در یادداشتی می نویسد این خشونت در مرز کشورها متوقف نمی شود و فنلاند هم بیرون از این پدیده نیست.

به نوشته او، خشونت ناموسی را نمی شود فقط دعوای درونی یک خانواده دانست. برای شناختن آن باید به اعمال قدرت، هنجارهای جامعه و انتظارهای جنسیتی نگاه کرد، و همچنین به مسئولیت نهادهایی که قرار است از انسان محافظت کنند.

وقتی هشدار به امنیت نمی رسد

سوگند صیادی روز یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ (۱۵ نوامبر ۲۰۲۶) در کرمانشاه جان باخت. پدر و مادرش سال ها پیش از هم جدا شده بودند و او با پدرش زندگی می کرد. به گزارش سازمان حقوق بشری هنگاو (Hengaw)، پدر سال ها مانع ارتباط او با مادرش شده بود.

به گفته هنگاو، مدیر مدرسه پس از اینکه فهمید سوگند با پسر جوانی در ارتباط بوده که پدرش او را قبول نداشت، پدر را به مدرسه خواست. بنا بر منابع این سازمان، پدر جلوی چشم همکلاسی ها و کارکنان مدرسه دخترش را کتک زد و خشونت بیرون از مدرسه هم ادامه پیدا کرد. سوگند پیش از رفتن به کارکنان مدرسه گفته بود اگر پدرش او را به خانه ببرد، او را می کشد. طبق گزارش ها، مدرسه هیچ اقدامی برای محافظت از او نکرد و موضوع را به مقام ها هم اطلاع نداد. سوگند همراه پدرش رفت.

صبح روز بعد، جسد او پیدا شد.

به گزارش سازمان حقوق بشری هانا (Hana)، دادستان کرمانشاه اعلام کرده که پدر و مدیر مدرسه بازداشت شده اند. پدر از جمله به ضرب و جرح و قتل متهم است و مدیر مدرسه به سهل انگاری. علت مرگ و مسئولیت کیفری هنوز روشن نشده و در تحقیقات، هم احتمال قتل و هم احتمال خودکشی بررسی شده است.

عباسی تأکید می کند که باید میان آنچه سازمان های حقوق بشری گزارش کرده اند و آنچه تحقیقات تأیید کرده، فرق گذاشت. اما به نوشته او، همین رویدادهای گزارش شده سؤالی را پیش می کشد که نمی شود از کنارش گذشت: چه اتفاقی می افتد وقتی نوجوانی می گوید از یکی از اعضای خانواده اش می ترسد، اما امنیت او نقطه شروع تصمیم ها نیست؟ اگر گزارش ها تأیید شود، موضوع فقط اشتباه یک کارمند نیست. آن وقت باید پرسید مدرسه این وضعیت را چطور فهمیده است: نوجوانی را دیده که حق دارد امنیت داشته باشد، یا یک «مسئله خانوادگی» را که حرف آخرش را پدر یا مادر می زند؟ به نوشته عباسی، این سؤال از ایران بسیار فراتر می رود.

خشونت ناموسی یک اتفاق تک نیست

خشونت ناموسی فقط به معنای خشونت جسمی یا جنایت های شدید نیست. این خشونت اغلب در طول زمان از کنترل، محدود کردن، تهدید، منزوی کردن و فشار ساخته می شود. می تواند به لباس پوشیدن، دوستان، رابطه، رفت و آمد، تحصیل، مسائل جنسی، ازدواج یا حق تصمیم گیری درباره زندگی خود مربوط باشد.

در پس آن اغلب این باور هست که انتخاب های یک فرد فقط به خود او مربوط نیست. رفتار او بخشی از آبروی خانواده یا جامعه دیده می شود و استقلالش ممکن است تهدیدی برای نظم جامعه تعبیر شود. به همین دلیل، مسئله فقط این نیست که کسی خشونت به کار می برد؛ مسئله این است که چه رابطه قدرتی خشونت را ممکن و در چشم دیگران «قابل فهم» می کند.

خشونت ناموسی از نگاه مؤسسه بهداشت و رفاه فنلاند (THL): این مؤسسه خشونت ناموسی را خشونتی جمعی و جنسیتی توصیف کرده است. قربانی آن می تواند علاوه بر دختران و زنان، پسران و مردان و اقلیت های جنسی و جنسیتی هم باشد. ممکن است چند نفر عامل خشونت باشند و یک عامل تنها هم ممکن است زیر فشار جامعه اش عمل کند. این مسئولیت او را از بین نمی برد، اما توضیح می دهد چرا نمی شود این پدیده را فقط درگیری میان دو نفر دانست.

قدرت چطور به خشونت تبدیل می شود؟

پیر بوردیو (Pierre Bourdieu)، جامعه شناس فرانسوی، با مفهوم «خشونت نمادین» توضیح داد که چطور رابطه های قدرت سلسله مراتبی طبیعی به نظر می رسند. وقتی فرمانروایی مرد، فرمانبرداری زن یا حق بی حد و مرز پدر و مادر برای تصمیم گیری درباره زندگی فرزند، نظم عادی دیده شود، اعمال قدرت اصلا خشونت شناخته نمی شود. اسمش را تربیت، دلسوزی یا احترام به سنت می گذارند.

به گفته بوردیو، خشونت نمادین دقیقا به این دلیل کار می کند که خود زیردستان هم یاد می گیرند دنیا را از دریچه همان مفهوم ها ببینند. برای همین، تصمیم یک نوجوان برای زندگی متفاوت، مثلا انتخاب دوست یا همسر به دست خودش، ممکن است برای خانواده نافرمانی ای بی سابقه به نظر برسد. در واقع موضوع این است که نوجوان دیگر حاضر نیست سر خم کردن را طبیعی بداند.

عباسی تأکید می کند که این به آن معنا نیست که سنت ها، خانواده ها یا ارزش های جمعی ذاتا خشونت آمیزند. جامعه می تواند منبع مهم امنیت، هویت و پشتیبانی باشد. مشکل وقتی پیش می آید که هنجارهای جامعه بالاتر از حقوق بنیادین فرد قرار بگیرند و با زور حفظ شوند.

مهاجرت خود به خود رابطه های قدرت را عوض نمی کند

به نوشته عباسی، خشونت ناموسی را نمی شود فقط پدیده ای مربوط به کشورهای مبدأ دانست. انسان می تواند از کشوری به کشور دیگر برود، اما باورهای آموخته شده درباره جنسیت، آبروی خانواده و وظایف فرد با همان سرعت عوض نمی شوند. رابطه های قدرت درون خانواده در اروپا هم می توانند ادامه پیدا کنند؛ شبکه های خویشاوندی، انتظارهای جامعه، فشار اجتماعی و ترس از طرد شدن آن ها را زنده نگه می دارند. ارتباط های دیجیتال هم کنترل و فشار را از فاصله های دور ممکن می کنند.

برای همین، حتی سال ها زندگی در فنلاند به خودی خود به این معنا نیست که حقوق فرد درون خانواده محکم تر شده است. ممکن است کسی در ظاهر حق تصمیم گیری درباره زندگی اش را داشته باشد، اما استفاده از این حق در خانه به تهدید، خشونت یا انزوا ختم شود.

خشونت هم لزوما به همان شکل به نسل بعد منتقل نمی شود. می تواند به شکل باورهایی منتقل شود درباره اینکه چه کسی تصمیم می گیرد، صدای چه کسی مهم است و چه چیزی تنبیه به دنبال دارد. کودک ممکن است یاد بگیرد که اطاعت یعنی امنیت، کنترل یعنی محبت و دوری از شرمساری مهم تر از سلامت خودش است. به نوشته عباسی، موضوع نه جغرافیاست و نه ویژگی همیشگی یک فرهنگ؛ موضوع این است که آیا این رابطه های قدرت تکرار می شوند و کسی آن ها را زیر سؤال نمی برد.

فنلاند بیرون از این پدیده نیست

در فنلاند هم برای خشونت ناموسی حکم کیفری صادر شده و شدیدترین شکل های آن می تواند به قتل برسد. اما بیشتر وقت ها خشونت آن طور که از خبرهای جنایی آشناست شروع نمی شود. پیش از خشونت جسمی جدی، ممکن است دوره ای طولانی وجود داشته باشد که در آن زندگی فرد محدود و جلوی مستقل شدنش گرفته می شود. اگر اتفاق ها جدا از هم دیده شوند، یا کنترل «مسئله خصوصی خانواده» تعبیر شود، خشونت دیده نمی شود.

به گفته THL، خشونت ناموسی بسیار گوناگون تر و رایج تر از آن است که از روی حکم های دادگاه بشود فهمید. پس پیشگیری یعنی شناختن نشانه های زودهنگام، نه فقط واکنش به جنایت های جدی. عباسی می نویسد موضوع فقط دانش تک تک متخصصان نیست، بلکه ساختار نظام خدمات هم هست: آیا روش های کار مشترک وجود دارد، ویژگی های این پدیده شناخته می شود و مقام ها بلدند وقتی امنیت کسی در خطر است با هم کار کنند؟

وقتی مقام ها انسان را فرد نمی بینند

کسی که خشونت ناموسی را تجربه کرده، لزوما آن طور که نظام خدمات فرض می کند به مقام ها اعتماد ندارد. ممکن است تجربه کرده باشد که مقام ها بخشی از همان ساختار قدرتی بوده اند که زندگی اش را محدود کرده است. ممکن است یاد گرفته باشد که حرف یکی از اعضای خانواده بیشتر از روایت خودش وزن دارد و کمک خواستن ممکن است خطر را بیشتر کند.

به نوشته عباسی، اعتماد فقط از اینکه یک خدمت وجود دارد و در دسترس همه است ساخته نمی شود؛ از نحوه برخورد با انسان ساخته می شود. آیا روایتش شنیده می شود؟ ترسش جدی گرفته می شود؟ آیا فهمیده می شود که وارد کردن خانواده گاهی خطر او را بیشتر می کند؟ حضور خانواده همیشه به معنای پشتیبانی نیست. با هم بودن همیشه به معنای امنیت نیست. و خشونت با اینکه پشت دیوارهای خانه اتفاق می افتد، به مسئله ای خصوصی تبدیل نمی شود.

متخصصان چطور می توانند خطر را به موقع ببینند؟

به نوشته عباسی، از یک پرونده در ایران نمی شود مستقیم درباره نظام خدمات فنلاند نتیجه گرفت. اما این پرونده کمک می کند بپرسیم: آیا وضعیت مشابهی را در کار خودمان می شناختیم و چه می کردیم؟ پیشنهادهای او برای متخصصان:

  • حرف فرد را جدا از خانواده بشنوید. وقتی احتمال خشونت یا کنترل هست، روایت خود نوجوان یا بزرگسال نباید زیر سایه توضیح خانواده گم شود.
  • پیش از تماس با خانواده، خطر را بسنجید. همکاری معمول با پدر و مادر همیشه امن نیست. وقتی کسی می گوید از یکی از اعضای خانواده اش می ترسد، نباید خود به خود با خانواده تماس گرفت.
  • کل شبکه را ببینید. فشار و تهدید ممکن است از سوی چند نفر از خانواده یا جامعه بیاید، نه فقط یک مظنون.
  • روش های کار مشترک بسازید. مدرسه ها، خدمات اجتماعی و درمانی، پلیس، حمایت از کودکان و سازمان های مردمی باید بدانند وقتی به خشونت ناموسی مشکوک اند چه کنند. مسئولیت نباید به حس یک کارمند تنها واگذار شود. ارزیابی منظم خطر در این میان ابزار اصلی است.
  • مدام آموزش ببینید، بدون برچسب زدن. متخصصان باید شکل های کنترل، تهدید و فشار جمعی را بشناسند، بی آنکه به کل یک فرهنگ یا گروه برچسب بزنند. حساسیت فرهنگی به معنای پذیرفتن خشونت یا سکوت درباره آن نیست.
  • صدای کسی که خشونت دیده را نقطه شروع بگذارید. هیچ کس نباید مجبور شود ثابت کند به اندازه کافی در خطر است تا شنیده شود.
اگر خودتان یا کسی که می شناسید در خطر است: در خطر فوری با شماره اضطراری ۱۱۲ تماس بگیرید. خط تلفن نولالینیا (Nollalinja) برای کسانی که خشونت خانگی یا خشونت در رابطه را تجربه کرده اند، شبانه روزی و رایگان به شماره ۰۸۰۰۰۵۰۰۵ پاسخ می دهد. این خط به فنلاندی، سوئدی و انگلیسی پاسخ می دهد. این ها راهنمایی کلی است و در یادداشت اصلی نیامده است.

شناختن ساختارها یعنی پیشگیری از خشونت

شرایط مرگ سوگند و مسئولیت ها در تحقیقات روشن خواهد شد. اما به نوشته عباسی، این پرونده همین حالا سؤال هایی پیش کشیده که به ایران محدود نمی شود: چه کسی حق دارد درباره انتخاب های زندگی یک نوجوان تصمیم بگیرد؟ نهادها روایت چه کسی را باور می کنند؟ وضعیتی که «خانوادگی» حساب می شود، از چه زمانی مسئله امنیتی شناخته می شود؟

خشونت ناموسی از هیچ به وجود نمی آید و با عبور از مرز یک کشور هم تمام نمی شود. اما می شود از آن پیشگیری کرد، اگر رابطه های قدرت شناخته شوند، حقوق فرد در اولویت قرار بگیرد و مقام ها پیش از آنکه کنترل به خشونت جدی تبدیل شود، وارد عمل شوند.

عباسی یادداشتش را این طور تمام می کند: «وقتی کسی می گوید می ترسد، باید او را به عنوان یک فرد شنید. نه به عنوان عضو خانواده، نه نماینده جامعه اش و نه نماد فرهنگش، بلکه به عنوان انسانی که حق امنیت و حق زندگی خودش را دارد.»

نظرسنجی
چه کسی مقصر مرگ سوگند صیادی است؟
📎این مطلب ترجمه یادداشت فردین عباسی، مددکار بحران در واحد مقابله با خشونت ناموسی ستلمنتی تامپره (Setlementti Tampere) است، منتشر شده در ۲۷ آبان ۱۴۰۵ (۱۸ نوامبر ۲۰۲۶). منابع یادداشت: گزارش های سازمان های حقوق بشری هنگاو و هانا، مؤسسه THL و کتاب «سلطه مردانه» پیر بوردیو.