اگر بدانید گرمای خانه های یک شهر کوچک در شمال فنلاند از کجا می آید، شاید تعجب کنید. در ایوالو (Ivalo) در شهرداری ایناری (Inari)، شمالی ترین مرکز داده فنلاند (datakeskus) کنار نیروگاه گرمایش منطقه ای ساخته شده و گرمایی را که سرورها تولید می کنند، به شبکه گرمایش شهر می فرستد.
این واحد ۸۰ متر مربعی با گرمای اتلافی خود (hukkalämpö) چنان کارآمد گرما تولید می کند که وقتی با تمام ظرفیت کار کند، سهمش به حدود ۲۰ درصد کل گرمایش منطقه ای (kaukolämpö) ایوالو می رسد. این مرکز با مراکز داده غول پیکر و پرمصرفی که این روزها در فنلاند بحث برانگیز شده اند، فرق دارد.
مراکز داده ای که در سراسر فنلاند برنامه ریزی شده اند، نگرانی هایی درباره کافی بودن برق و آب ایجاد کرده اند. طبق گزارش دیگری از یله، ۱۴۵ مرکز داده در فنلاند در دست برنامه ریزی است و تنها چهار تا از آن ها روی هم بیشتر از ۲.۲ میلیون فنلاندی برق مصرف خواهند کرد.
این مرکز داده چطور یک شهر را گرم می کند؟
این واحد از ماه مارس ۲۰۲۶ برای شبکه ایوالو گرما تولید می کند. ماتی تامِلا (Matti Tammela)، مدیرعامل شرکت گرمایش اینرگیا لامپو (Inergia Lämpö)، می گوید گرمای اتلافی مرکز داده جای سوزاندن پلت (pelletti) را گرفته و از این پس در سرمای زمستان جای سوزاندن تورب (turve) را هم می گیرد.
این مرکز تا امروز حدود شش گیگاوات ساعت گرما تولید کرده است؛ یعنی به اندازه نیاز سالانه گرمایش ۳۰۰ تا ۴۰۰ خانه ویلایی. کل تولید گرمایش منطقه ای ایوالو در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۶ گیگاوات ساعت بود و به گفته تامِلا از آن زمان تغییر چندانی نکرده است.
توان این مرکز داده بر اساس مصرف تابستانی ایوالو تنظیم شده تا همه گرمای اتلافی آن قابل استفاده باشد. به گفته تامِلا، قیمت گرمایی که مرکز داده تولید می کند، به اندازه دیگ های سوختی سنتی در برابر نوسان قیمت ها حساس نیست.
گرمایش منطقه ای (kaukolämpö) چیست؟ در این روش، آب در یک نیروگاه مرکزی گرم می شود و از راه لوله های زیرزمینی به ساختمان های یک منطقه می رسد. بسیاری از خانه ها و آپارتمان های فنلاند این گونه گرم می شوند.
گرمای اتلافی (hukkalämpö) گرمایی است که دستگاه ها، مثل سرورهای یک مرکز داده، هنگام کار تولید می کنند و معمولاً بی استفاده هدر می رود.
چرا داده فقط یک محصول جانبی است؟
لائوری پیسپا (Lauri Pispa)، مدیرعامل شرکت ای هیت (E-Heat) که این واحد را ساخته، می گوید شرکتش خود را پیش از هر چیز یک شرکت گرمایشی می داند، نه یک شرکت مرکز داده.
«گرما محصول اصلی است و داده محصول جانبی. شرکت های دیگر مرکز داده فقط از زاویه مرکز داده به آن نگاه می کنند.»
به گفته پیسپا، در این واحد ۹۸.۵ درصد برق مصرفی به گرمای قابل استفاده تبدیل می شود. در یک دیگ برقی سنتی این رقم ۹۹.۵ درصد است. یعنی در هر دو، تقریباً همه برق مصرفی به گرما تبدیل می شود. پیسپا می گوید این مرکز داده حدود ۱.۸ مگاوات برق مصرف می کند.
ای هیت فضا و تجهیزات را می سازد و نگهداری می کند، اما مالک سرورهای مشتریان نیست. به همین دلیل نمی تواند بگوید روی آن سرورها چه داده ای پردازش می شود. پیسپا می گوید: «ما در عمل کمی شبیه هتل و مدیر ساختمان هستیم، اما چون مالک سرورها نیستیم، بیشتر از این نمی دانیم چه اتفاقی در آن ها می افتد.»
یک تغییر مالیاتی چه چیزی را عوض کرد؟
ای هیت از این پس مراکز داده بزرگ تری برای کاربردهای هوش مصنوعی برنامه ریزی می کند، چون به گفته پیسپا ساختن واحدهای کوچک پس از تغییر مالیات برق در ماه ژوئیه دیگر به اندازه قبل سودآور نیست.
مالیات برق مصرفی مراکز داده (konesalit) در ژوئیه از رده پایین تر یعنی رده دوم مالیات برق، به رده عمومی یعنی رده اول منتقل شد. مالیات رده عمومی ۲.۲۴ سنت برای هر کیلووات ساعت است و مالیات رده پایین تر فقط ۰.۰۵ سنت. این تغییر مالیات برق مراکز داده را ۲.۱۹ سنت در هر کیلووات ساعت بالا برد.
به گفته پیسپا، این تغییر به ویژه به واحدهای کوچک تولید گرما از داده ضربه می زند، چون برق شرکت هایی مثل ای هیت را در مقایسه با دیگ های برقی (sähkökattila) که همچنان در رده پایین تر مالیاتی مانده اند، به شکل محسوسی گران تر می کند.
دیگ برقی (sähkökattila) مثل یک کتری بزرگ است: آب با برق گرم می شود و آب گرم از راه لوله ها به شبکه گرمایش می رود.
«همه را در یک سبد گذاشتند و فرقی نمی کند یک شرکت بزرگ بین المللی باشد یا یک شرکت کوچک که ایوالو را گرم می کند. دیگ برقی که فقط آب را می جوشاند، از این پس برق ارزان تری از واحد ما می گیرد که همان گرما را به شکل منطقی تری تولید می کند.»
دولت فنلاند چه می گوید؟
به گفته وزارت دارایی فنلاند (Valtiovarainministeriö)، از این پس با همه مراکز داده در مالیات برق یکسان رفتار می شود، فارغ از اندازه یا مدل کسب و کارشان.
لئو پارکونن (Leo Parkkonen)، مشاور حقوقی وزارت (lainsäädäntöneuvos)، می گوید هدف یارانه مالیاتی قبلی کاهش مالیات مراکز داده ای بود که کار اصلی شان خدمات اطلاعاتی است، و واحدی که کار اصلی اش تولید گرماست، از اول هم همیشه شرایط این یارانه را نداشت.
«شرط گرفتن یارانه مالیاتی این بود که مرکز داده یا گرمای اتلافی را با شرایط تعیین شده در قانون مالیات برق استفاده کند، یا اگر این ممکن نبود، معیار بهره وری انرژی همان قانون را داشته باشد.»
«به عبارت دیگر، اگر کسب و کار اصلی یک مرکز داده مثلاً تولید گرما باشد، شرایط قانون مالیات برق برای استفاده از برق یارانه ای رده دوم را ندارد. بررسی این شرایط برای هر مرکز داده جداگانه انجام می شود.»
پارکونن ارزیابی می کند که حذف این یارانه ساخت مراکز داده تازه در فنلاند را فقط کمی کاهش می دهد، چون نقاط قوت کشور، مثل برق ارزان و امکان استفاده از گرمای اتلافی، سر جای خود هستند. به گفته او، در حال حاضر طرح تازه ای برای تغییر مالیات برق در دست بررسی نیست.
مرکز داده ای که ایوالو را گرم می کند، در یک نگاه
محل: ایوالو، کنار نیروگاه گرمایش منطقه ای اینرگیا لامپو
آغاز کار: از مارس ۲۰۲۶ برای مشترکان گرمایش منطقه ای ایوالو گرما تولید می کند
اندازه: توان آن به اندازه حداقل مصرف تابستانی ایوالو تنظیم شده تا گرمای بی استفاده تا حد ممکن کم باشد
سهم از گرمایش منطقه ای: با تمام ظرفیت، حدود ۲۰ درصد گرمایش منطقه ای ایوالو
گرمای تولیدشده تا امروز: حدود ۶ گیگاوات ساعت، برابر نیاز سالانه ۳۰۰ تا ۴۰۰ خانه ویلایی
مدل کار: ای هیت فضا و تجهیزات را می سازد و نگهداری می کند، اما مالک سرورهای مشتریان نیست
